-----
Người Mỹ hằng sản cũng hằng tâm
NGUYỄN-XUÂN NGHĨA
Một
khía cạnh đáng yêu của Hoa Kỳ
Bước vào năm mới, giới bình luận nhắc tới hai chuyện. Một là Tổng
thống Barack Obama đã tiếp xúc và thảo luận về cách cải thiện kinh tế với giới
quản trị doanh nghiệp - thuộc thiểu số 1% giàu có xấu xa mà ông thường đả kích
để hốt phiếu dân nghèo. Hai là Chính quyền Obama nên mời một Tổng quản trị CEO
vào gỡ rối cho chương trình Obamacare đang bị khủng hoảng...
Có chuyện thứ ba cũng nên nhắc tới, là nhiều doanh gia tỷ phú Hoa
Kỳ lại là người hằng tâm, đã bỏ thời giờ, công sức và tiền bạc cứu giúp người
khác, tại Hoa Kỳ và trên toàn thế giới. Khía cạnh hằng tâm của những người hằng
sản là một đặc tính đáng quý của xã hội Mỹ. Mở đầu một năm mới, xin nhắc tới
khía cạnh tử tế này.
Ngược với quan niệm của nhiều người rằng kỹ nghệ lớn nhất của Mỹ
là "kỹ nghệ chiến tranh" - chữ của Tổng thống Dwight Eisenhower về
thủ tục ngân sách bên trong có sự cấu kết giữa các tập đoàn kinh doanh chiến cụ
và giới dân cử - thật ra kỹ nghệ lớn nhất của Mỹ chính là "từ thiện".
Đó ;à hoạt động thiện nguyện có tính chất vị tha và nhắm vào mục tiêu công ích.
Trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn của toàn cầu, kể cả của nước Mỹ, số tiền hoạt
động của "kỹ nghệ từ thiện" vẫn vượt quá 300 tỷ đô la, cao hơn ngân
sách viện trợ của chính quyền liên bang và bằng 60% ngân sách quốc phòng Hoa
Kỳ. Nhưng ngạch số ấy hoàn toàn là do tư nhân đảm nhiệm lấy, từ khi vận động
tới khi sử dụng. Trong kỹ nghệ từ thiện, dĩ nhiên ta chú ý đến vai trò của
doanh gia tỷ phú, đã thành công xuất sắc trên doanh trường, nhưng giàu lòng hảo
tâm mà cống hiến một phần, có khi là phần lớn, tài sản của họ cho các hoạt động
từ thiện.
Kỹ nghệ từ thiện này không chỉ có kim ngạch rất lớn mà còn ảnh
hưởng rộng lớn trong xã hội và nay đã ra toàn cầu. Khi nói đến "kỹ
nghệ", ta để ý đến ảnh hưởng, cách tổ chức và vận hành phức tạp trong
khuôn khổ luật lệ chặt chẽ. Vì hoạt động từ thiện được miễn thuế nên các hội
thiện là đối tượng kiểm tra kỹ lưỡng của sở thuế liên bang lẫn những tư nhân
giao tiền cho họ.
Từ khởi đầu và ở dưới lên, thì nên thấy dân Mỹ tữ động chung góp
rất nhiều vào sinh hoạt trong xã hội, từ lĩnh vực tư tưởng, lý luận, tôn giáo
đến y tế, giáo dục và phổ biến kiến thức. Thuần về kinh tế thì ngạch số của các
hoạt động từ thiện tại Mỹ đã vượt 1% Tổng sản lượng Nội địa GDP, trung bình thì
gấp đôi Âu Châu và đấy là một truyền thống.
Nói về sự đóng góp tài chánh cho hoạt động từ thiện, dân Mỹ vẫn
chi tiền, từ vài ba chục đến vài ba ngàn cho cả triệu hiệp hội hoạt động trong
các lĩnh vực văn hoá, xã hội, tôn giáo, y tế hay giáo dục. Song song, họ cũng
có cả ngàn "sáng hội" hay "sáng viện", là
"foundations", của nhiều gia đình doanh gia. Nổi tiếng trong lịch sử
thì có Ford Foundation, Rockefeller Foundation, Carnegie Foundation, MacArthur
Foundation, hay J. Paul Getty Trust, v.v...
Từ hơn chục năm nay, người ta mới để ý đến các tên tuổi trên doanh
trường như ông bà tỷ phú Bill và Melinda Gates hoặc Warren Buffet hay Georges
Soros đã dành một khoản tài sản cho các hoạt động từ thiện. Trẻ nhất trong số
đó là người sáng lập và Tổng quản trị mạng lưới xã hội Facebook, nhân vật Marc
Zuckerberg, chưa tới 30 đã làm chủ 19 tỷ đô la và đồng ý với hai vị tiền bối là
Bill Gates và Warren Buffett là trong đời mình sẽ dành ra phân nửa tài sản để
tài trợ việc công ích.
Nhìn về nguyên thủy, chúng ta không quên rằng nước thành hình từ
"thuyền nhân", những người vượt biển qua xứ lạ để làm lại cuộc đời,
đa số là để tránh nạn bách hại tôn giáo từ Âu Châu. Đi tìm tự do, họ tin vào
Thượng Đế ở trên đầu và tình liên đới của người tỵ nạn với nhau. Hai tinh thần
sùng đạo và lân tuất là đặc tính nguyên sơ. Từ đầu thế kỷ 17, việc ba vùng đất
mới được họ lập ra, là Massachussetts, Pennsylvania và Virginia, có tên là
"Thịnh vượng chung" cũng hàm ý đó.
Sau đấy, tinh thần liên đới thể hiện ở một lý tưởng rất Mỹ - không
hẳn là Âu Châu - rằng ta được sinh ra là để làm việc thiện. Việc thiện ấy có
góp phần phát triển cộng đồng và xây dựng quốc gia sau khi dân Mỹ giành được
nền độc lập. Ngày nay tinh thần ấy vẫn còn. Riêng người viết này vẫn nhớ viên
Chủ tịch một doanh nghiệp Hoa Kỳ mà mình làm việc ngày xưa có khuyên là
"làm gì thì vẫn dành ra 30% thời giờ cho việc công ích, đó là tôn chỉ của
nhiều người tại Hoa Kỳ".
Trong nhiều năm hoạn nạn vừa qua, người ta nhớ đến tỷ lệ tiết kiệm
trung bình của dân Á châu là khoảng 30% lợi tức trong khi dân Mỹ xài rộng và
tiết kiệm ít dần. Thật ra, họ vẫn có một "trương mục công đức" khá
dày nếu ta nói theo lối duy tâm về 30% dành cho việc công ích.
Về mặt tâm linh thì điều ấy có lẽ cũng đáng chú ý không kém lời
phê phán tư bản chủ nghĩa là ích kỷ và trọng lợi.
Từ các xã hội chụp giựt, nhiều người có thể cho rằng dân Mỹ chi
tiền cho hội thiện là để trốn thuế. Người mắc bệnh cynic, nôm na là gian hùng
vặt, thì cười khẩy rằng làm việc thiện cũng như mua sẵn vé lên Thiên đàng sau
này. Ngay trước mắt thì được bớt thuế!
Thật ra, những người đã là triệu phú, hoặc giàu hơn ngàn lần để
thành tỷ phú, thì đã thuê người lo chuyện thuế khóa và không mấy quan tâm đến
việc đó khi chi tiền vào hội thiện. Họ chỉ cần là làm đúng luật. Nói cho dễ
hiểu hơn, khi chúng ta vào nhà thờ hay nhà chùa mà bỏ tiền vào thùng phước
sương thì có ai đợi lấy biên lai để còn khai thuế chăng?
Vả lại, trong cảnh kinh tế khó khăn từ năm năm nay, người ta thấy
rằng giới bình dân tại Mỹ vẫn chi tiền khá mạnh cho hoạt động từ thiện, mà họ
không thuộc thành phần có thư ký riêng hoặc sẽ chi ly gom lại từng giấy biên
nhận để khai thuế. Còn các doanh gia hay triệu tỷ phú Mỹ thì họ suy nghĩ khác
khi bỏ ra cả triệu cả tỷ cho hoạt động công ích. Đáng chú ý là họ đem cho người
dưng, ở tại Mỹ và trên thế giới, mà dành lại rất ít tài sản cho con cháu vì tin
rằng con cháu sẽ phải phấn đấu để làm giàu và khi có tiền rồi thì cũng phải san
xẻ cho người khác.
Ở giữa quần chúng hằng tâm ở dưới và thiểu số tỷ phú ở trên, ta
không quên doanh nghiệp Mỹ cũng có ngân sách tài trợ các tổ chức vô vụ lợi. Mục
tiêu có thể là quảng cáo, là xây dựng thiện cảm với cư dân ở nơi có cơ sở hoạt
động, cho nên yếu tố giảm thuế chỉ là một phần nhỏ. Trong số các doanh gia
quyết định về đối tượng yểm trợ của doanh nghiệp tất nhiên là có nhiều triệu
phú, đôi khi họ tài trợ ngôi trường cũ và thực tế có đóng góp cho việc xây dựng
hệ thống giáo dục tư thục Mỹ.
Sau cùng, trong thành phần quần chúng bình dân Mỹ, bỏ tiền nhiều
nhất cho việc từ thiện là giới bảo thủ và hay bỏ phiếu Cộng Hoà. Ngược lại các
tỷ phú hằng tâm ở trên lại thiên về đảng Dân Chủ. Đấy cũng là chi tiết lạ! Mà
tại sao như vậy?
Dân Mỹ theo xu hướng bảo thủ, mà người ta tưởng là ích kỷ và trục
lợi, thật ra lại góp tiền cho các hội thiện nhiều hơn dân Mỹ thiên tả mà ta cho
là lý tưởng. Có lẽ xu hướng thiên tả thì muốn nhà nước đảm nhiệm nhiều việc
công ích và phó thác chuyện đó cho nhà nước, còn phía bảo thủ thì tin rằng đó
là phần vụ của từng người dân và họ xung phong đóng góp trong tinh thần tiên
phong truyền thống của nước Mỹ. Trên cùng, thiểu số có tiền và đầy lòng hảo tâm
thì có tham vọng làm thay đổi bộ mặt của xã hội và cả thế giới bằng thiện chí
và tài sản của mình. Tinh thần "cải tạo xã hội" là đặc tính khá nổi
bật của cánh tả, của đảng Dân Chủ.
Bảo rằng người Mỹ chỉ ham làm giàu, hoặc giới bảo thủ là bọn keo
bẩn thì có lẽ ta chưa hiểu gì về Hoa Kỳ![NXN]
__._,_.___
